یک جامعهشناس گفت: امام حسین(ع) کار هنری بزرگی انجام داد. وقتی حضرت زینب(س) میگوید «و ما رایت الا جمیلا»، بهترین پاسخ برای وجود هنر عاشورایی است.
به گزارش خبرگزاری مهر، برنامه «چهلچراغ» با حضور عماد افروغ، جامعهشناس و استاد دانشگاه، با موضوع هنر عاشورایی از شبکه سوم سیما پخش شد.
افروغ در ابتدای این برنامه با اشاره به نگارش کتاب «نگرشی منظومهای و دیالکتیکی در دفاع از سینمای اجتماعی ایران» گفت: معتقدم انسان موجودی هنرورز و خیالپرداز است. هنر تفنن و سرگرمی نیست، بلکه نسبت ماهوی با ذات انسان دارد. برخی مقوله هنر را با زیبایی و زیبایی را با تناسب مرتبط میدانند. من با این عقیده مشکلی ندارم، اما نگاه صرفاً انسانانگارانه به هنر و زیبایی و تناسب ندارم، بلکه نگاه هستیشناسانه به هنر و زیبایی و تناسب دارم، یعنی اگر عالم و هستی زیبا نباشد، انسان مُدرک این زیبایی و در قلمرو و گسترهای خلاق زیبایی نخواهد بود.
وی ادامه داد: زیبایی فقط مختص به انسان نیست. هنر را باید وجودی و هستیشناسانه دید. انسانها در حال انجام کار هنری هستند. هنر یک فعالیت خاص نیست. کسی که مینویسد و میسراید و میسازد، اثر هنری خلق میکند.
افروغ با بیان اینکه بین اثر هنری و خلاقیت و شهود نسبت وثیقی وجود دارد، گفت: شهود و خلاقیت هم دارای مراتب است. گاهی مراتب آن نازل و گاهی متعالی است. هرچه هنر به منبع خلاقیت انسانی و شهود انسانی، یعنی خدا، نزدیکتر باشد، اثربخشتر خواهد بود. فعالیتهای هنری و انسانی انسانها هم دارای مراتبی است. این مراتب میتواند پایین و یا متعالی باشد. هرچه اثر متعالیتر باشد، ماناتر و جاودانهتر خواهد بود.
وی با طرح این پرسش که فعالیت خلاقانه از کجا شکل میگیرد، بیان کرد: اگر از فردی با اندیشه پوزیتیویستی که بحث فرضیه را مطرح کرده سؤال شود که فرضیه از کجا آمده است؟ و او به این سؤال پاسخ دهد، در واقع تمام مبانی پوزیتیویستی خود را کنار میگذارد، چون او معتقد است همه چیز از حس و ادراک به دست میآید، در حالی که باید پرسید فرضیه جدید از کجا آمده است و چه ربطی مستقیم با حس و ادراک مشاهدتی دارد؟
این استاد دانشگاه بیان کرد: هر شخصی که ایده و حرف جدیدی دارد، کار هنری انجام میدهد. اگر قائل به این باشیم که بین هنر و خلاقیت نسبت وثیق وجود دارد و خلاقیت را ارج بنهیم، سؤال پیش میآید بخشی از خلاقیت به کجا برمیگردد؟ در واقع بخشی از خلاقیت هستیشناسی است، اما بخش دیگر به شخص بازمیگردد، زیرا خلاقیت صفت شخصی است.
وی در جواب این موضوع که ما قائلیم خلق مختص خداوند است و ما حداکثر در مرتبه کاشفیت قرار میگیریم، گفت: من منکر این نیستم که انسان در مواقعی کشف میکند، اما آیا شما منکر این هستید که انسان موجودی خدایی است؟ اگر معتقدید انسان دارای خلق الهی است، در مرتبه پایینتر میتوانید خلق کنید. انسان خلیفه خداست. همه انسانها بالقوه میتوانند خلیفه خدا باشند، پس میتوانند در مراتب پایینتر خلق کنند. به علاوه قوه خلق هر اثری، اعم از متدانی و متعالی، از خداست، اما اینکه بشر با اختیار خود چه اثری خلق کند، مسئولیتش با خود اوست.
این استاد دانشگاه اضافه کرد: من معتقدم منشأ خلاقیت و شهود وجود دارد، اما آن منشأ در کجا قرار دارد که از آن میتوانید فرضیه خلق کنید؟ آن منبع رازی است که به خدا مرتبط میشود. آیا میتوان گفت همه انسانها در مرتبه خلاقیت یکسان هستند؟ البته اینطور نیست، اما آیا میتوان بین آثار هنری به داوری نشست؟ جواب مثبت است، زیرا هرچه به منبع بیشتر وصل شوید، اثر هنری جاودانهتری خلق کردهاید. نمونه این اثر هنری، فعل و قیام امام حسین(ع) است.
افروغ تصریح کرد: امام حسین(ع) کار هنری بزرگی انجام داد. وقتی حضرت زینب(س) میگوید «و ما رایت الا جمیلا»، بهترین پاسخ برای وجود هنر عاشورایی است. این جمله به قیام عاشورا و ابعاد متنوع و لایهلایه آن اشاره دارد. پس بالاترین فعل زیبای متعالی را میتوان از امام حسین(ع) دید.
وی هنر را رمزآلود دانست و گفت: من اصلاً به عنوان سرگرمی به هنر نگاه نمیکنم. عدهای هنر را صرف صورت و رها از محتوا میدانند، عدهای بالاتر به مثابه صورتی در خدمت جوهر و محتوا میدانند، اما هنر حقیقت وجودی است و به همین دلیل بخشی از آن کشف و بخشی از آن خلق میشود. درباره عقل هم معتقدم که فقط کشف نمیکند و در جایی منبعِ جواب نیز هست.
مجری برنامه در ادامه گفت: چرا در هنرهای تجسمی و مجسمهسازی صورت بخشی به انسان محل تردید است. آیا واژه خلق با آنچه که اتفاق میافتد در حال حاضر تناسب دارد و شما آن را میپذیرید؟
این کارشناس فرهنگی در پاسخ گفت: ما دارای منِ پنداری و منِ واقعی هستیم. منِ پنداری در واقع منممنم بدون اتصال به منبع است. منِ واقعی به خدا وصل است. من مخالفم با اینکه هر منممنمی را شیطانی بدانیم. اگر انسان منممنم نداشته باشد، مطیع و برده میشود.
وی افزود: زمانی عدهای از فیلسوفان شورش و عصیان کردند، زیرا احساس میکردند نهاد و سازمانی دینی هر نوع نبوغ را به اسم آموزههای اخلاقی محکوم میکند و آنها در برابر آن نهاد قیام کردند. اگر شما غرق در خدا و مستحیل در او شوید، باز منِ یگانه و متصل به خدا دارید. هیچ منِ واقعی بدون فهم منبع، خلاقیت متعالی ندارد.
افروغ یادآور شد: بالاترین مرتبت هنری و اخلاقی، مرتبت فاعلیت نفس و مرتبت جود و مرتبت احسان است. این یکی از فلسفههای قیام امام حسین(ع) بود. عاشورا بالاترین مرتبت اخلاقی و مرتبت هنرورزی را دارد. من دوگانه عقل و عشق، دوگانه ذهن و علم و دوگانه نفس و بدن را نمیپذیرم، زیرا در عقل عشق و در عشق هم عقل است. اگر در عقل عشق نبود، چگونه عقل میتوانست به وحی برسد. در عشق هم عقل وجود دارد.
وی افزود: من دوگانهنگر نیستم، اما به تفاوت قائلم. من در تفاوت عقل و عشق میگویم که عقل راه و عشق، مقصد است. عشق تسلیم به منبع عقل و عشق از روی شوق و اشتیاق است که اگر اینها نبودند، هیچ خلاقیتی وجود نداشت. اگر انسان به خدا وصل شود، خلاقیت و عشق حقیقی را دارا میشود.
این استاد دانشگاه اضافه کرد: منممنم هم مراتب دارد که اگر به منبع و منشأ وصل نباشد، به مهبط شیطان تبدیل میشود. معتقدم انسانی که خودش را نشناسد و با خود محاوره نکند، انسان نیست. در جایی که انسان با خود محاوره کند، شیطان جایی ندارد. شیطان در جایی وارد میشود که انسان با خود حرف نمیزند. فطرت انسان منبع جواب است.
وی در جواب این سؤال مجری برنامه که چگونه عاشورا را به تولید و یا کشف اثر هنری وصل میکنید؟ گفت: عاشورا اثر هنری متعالی به لحاظ ماهوی و هستیشناختی و صورت است. عاشورا حقیقت و وجودی زیباست و به جوهر عالم و لایههای رمزآلود عالم گره خورده است. حضرت زینب(س) مراتب منِ خلاق و خیالورز متعالی را طی کرد و به همین دلیل زیبایی را به خوبی میفهمد. ضمن اینکه او بخشی از وجود متعالی و خلاق است و میتواند وجود زیبا را زیباتر ببیند.
افروغ زندگی را دارای اصالت دانست و گفت: ما زندگی را زندگی میکنیم. ما در زندگی عشق میورزیم، خطا و رجعت میکنیم و زندگی روزمره داریم. قرآن کتاب زندگی است. قرآن ناظر به بشر خطاکار هم هست. قرآن خطاهای مختلف بشر، صواب و توبه و عالَم را بیان میکند. قرآن در سوره انفطار از گذشته و آینده و آگاهی میگوید و سپس توصیه اخلاقی میکند. قرآن دوگانهنگر نیست.
وی افزود: ارزش و واقعیت از یکدیگر جدا نیستند، زیرا ارزش واقعیت و حقیقت است، ضمن اینکه از واقعیت، ارزش برمیخیزد. قرآن مخاطب خاص و عام دارد. مخاطب قرآن انسان است، ولی ما تخصصی شدن را ترویج دادیم و متأسفانه انسان فراموش شد و جای انسان، خادم و مخدوم، با هم عوض شد. یعنی انسانی که باید خادم میبود، مخدوم شد. انسانی که باید به او خدمت میشد، خدمتگزار نهادهای بهاصطلاح تخصصی شد.
وی افزود: نهاد حکومت، نهاد وسیله است. قدرت فعل ابزار است و نباید هدف شود تا به امام حسین(ع) بگویند که خروج کرده است. اصالت با قدرت نیست. نباید وسیله و هدف با یکدیگر خلط شود. اگر کسی بخواهد عاشورایی بنگرد، نمیتواند منتقد رابطه خدایان و بنده نباشد. امام حسین(ع) فرمود: «میخواهم امر به معروف و نهی از منکر را زنده کنم». آیا منظور ایشان همین امر به معروف و نهی از منکر خیابانی است؟ مراد امام حسین(ع) حکومت است. بالاترین سطح امر به معروف و نهی از منکر، برخورد مردم با حکام است. امام حسین(ع) معتقد بود جای خادم و مخدوم عوض شده است.
این استاد دانشگاه اضافه کرد: اخلاق و عمل امام حسین(ع) مبتنی بر کرامت و احسان و عزت و ایثار و بالاترین حد فعلیت نفس است. فعلیت نفس یعنی فعل شدن و تغییر و رسیدن به مقامی سرشار از شدن و وجود. ما باید به دنبال امام حسین(ع) باشیم؛ به طوری که اخلاق وظیفهگرایانه را فهم کنیم و این مسیر را برویم و از ما جود و وجود ببارد.
وی با بیان اینکه امام حسین(ع) مهندسی مرگ انجام داد، گفت: بالاترین مرتبت احسان، ایثار جان است. قیام امام حسین(ع) سیاسی بود، زیرا شرایط به گونهای شد که انحراف ریشه دوانده و دین به کجراهه رفته بود. برای درگیری با حاکم که عِدّه و عُدّه کافی هم وجود ندارد، باید خون داد و او به زیبایی هم خون میدهد.
این نویسنده ادامه داد: امام حسین(ع) تراژدی بینظیری خلق میکند که همه آن را ببینند و ادیان دیگر آن را میفهمند. عاشورا مصاف نرم است و هنر عاشورایی باید این مصاف نرم را به تصویر بکشد. اگر کسی بخواهد در خدمت هنر عاشورایی باشد، باید ویژگیهای آن قیام را بشناسد.
این جامعهشناس یادآور شد: واقعه عاشورا چند خصلت کلان دارد: اول اینکه این واقعه و مراسم مرتبط با آن، زایا است. من سالها راجع به این موضوع اندیشیدهام و همواره متوجه زایش خاص آن شدهام. هنرمند باید چشم و گوشش نسبت به این زایش باز باشد. عاشورا فلسفه زندگی و هستی است و از آن باید عبرت گرفت.
وی ادامه داد: نکته دیگر اینکه عاشورا به لحاظ تراژدی، بینظیر است. در مسیحیت و البته به روایت مسیحیان، یک نفر به صلیب کشیده میشود، اما در این واقعه سخن از شهادت امام و بسیاری از اصحاب و نزدیکان ایشان و اسارت زن و کودک است. امام حسین(ع) میتوانست با تصور وضعیت اسرا از فکر مقابله و تن به ذلت ندادن منصرف شود، اما امام بر این مانع فائق میآید.
افروغ اضافه کرد: عاشورا اسطوره شد. اگر بگوییم اسطورهها پاسخی به فلسفه هستی هستند، امام حسین(ع) وجه اسطورهای کاملی دارد، به پاسخی به مبدأ و مقصد آفرینش. مهمترین پیام امام حسین(ع) عزت و کرامت انسانی است و این بالاترین مرتبت فعل اخلاقی است. امام اوج توکل و عبودیت است.
این محقق و نویسنده کشورمان اظهار کرد: نکته دیگر اینکه اصحاب ایشان اعتماد کامل به او داشتند. جملهای که امام حسین(ع) خطاب به لشکر خصم میگوید که «إن لَم یَکُن لَکُم دینٌ و کُنتُم لاتَخافونَ المَعادَ فَکونوا اَحراراً فِی دُنیاکُم؛ اگر دین ندارید و از قیامت نمیترسید، لااقل در دنیای خود آزاده باشید.» به این معنی است که پیام عاشورا قابل فهم برای ملحد و غیردیندار هم هست.
وی بیان کرد: من امسال متوجه شدم که اگر بخواهیم پیام عاشورا را به زبان امروزی برای کسی که دین ندارد، بیان کنیم، به بخش عدم بیعت از روی اجبار میتوانیم اشاره کنیم. از روی اجبار سعی در گرفتن بیعت از امام حسین(ع) داشتند. امروزه بشری که با دموکراسی آشناست، قبح این کار را خوب میفهمد. کسی که قصد انجام بیعت از روی اجبار را ندارد، دارای حریت است و این برای حکمای یونان باستان و غرب در جایی که بحث صدق و راستی مطرح میشود، آشناست. لازمه حقیقتجویی، حریت است.
افروغ اضافه کرد: نکتهای که در این قیام هست و ملحد نمیفهمد، فعل احسان و انفاق است که بدون اتصال به خدا معنا پیدا نمیکند. هنرمند عاشورایی باید این مصادیق را بفهمد، ضمن اینکه زاویه دید خلاقه خود را برقرار میکند و منممنم الهی خود را تعریف میکند، شناختی داشته باشد که بتواند آثار متعالی الهی را خلق کند.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: امام حسین(ع) در شب عاشورا میفرماید: «من یارانی باوفاتر از یاران خود سراغ ندارم و خاندانی مهربانتر از خاندان خود ندیدهام.» این جمله نشان میدهد اعتماد کامل بین امام حسین(ع) و یارانش وجود داشت و این میتواند سوژه هنری باشد، در جامعه بیاعتمادی که امروزه وجود دارد.
وی در پایان سخنانش گفت: کجا میتوان از اخلاق حسیه و شهویه جدا شد و اخلاق متعادله را پشت سر گذاشت و به اخلاق کرامیه رسید و شاهد مثالی بهتر از عاشورا را پیدا کرد. نباید عاشورا را با خرافه و احساس صرف گره بزنیم، بلکه باید معرفت حسینی را بالا ببریم.
یادآور میشود، برنامه «چهلچراغ» تا پایان ماه صفر هر شب از شبکه سوم سیما به روی آنتن میرود.
این خبر 22 آبان ماه 1396 با شماره خبر 4143108 منتشر شد.
منو
منو