روشنفکری و اصل گرایی فلسفی، 1387، انتشارات سوره مهر/ مجموعه آثار دکتر عماد افروغ/4
این کتاب اثری است که به بررسی نسبت میان روشنفکری، سنت، تجدد و اصلگرایی در بستر فلسفی و اجتماعی ایران میپردازد.
افروغ در این کتاب تلاش کرده است با رویکردی انتقادی و تحلیلی، مفاهیم بنیادینی چون روشنفکری، اصلگرایی، سنت و مدرنیته را واکاوی کند و جایگاه آنها را در جامعه معاصر ایران مورد بحث قرار دهد.
اثر حاضر، مجموعهای از گفتارها، مقالات و تأملات نویسنده درباره چالشهای فکری و اجتماعی ایران است که با زبانی روشن و دغدغهمند، به پرسشهای اساسی درباره هویت، فرهنگ، حقوق فرهنگی و نسبت دین و جامعه میپردازد.
نویسنده در این اثر، ضمن نقد دوگانههای رایج مانند سنت/تجدد و شرق/غرب، تلاش کرده است با تحلیل ریشههای معرفتی و اجتماعی این مفاهیم، تصویری چندلایه و دقیق از وضعیت فکری و فرهنگی ایران ارائه دهد.
ساختار کتاب مبتنی بر مجموعهای از گفتوگوها، مقالات و تحلیلهای انتقادی است که هرکدام به یکی از ابعاد روشنفکری، اصلگرایی، حقوق فرهنگی، جهانیشدن و هویت ایرانی میپردازند.
افروغ در این کتاب، با تأکید بر اهمیت نگاه فلسفی و نقد درونگفتمانی، به آسیبشناسی جریانهای روشنفکری و نقش آنها در تحولات اجتماعی و سیاسی ایران پرداخته است.
اثر حاضر، علاوه بر پرداختن به مباحث نظری، به بررسی مصادیق تاریخی و اجتماعی نیز توجه دارد و تلاش کرده است با پرهیز از سادهسازی و کلیشهپردازی، مخاطب را به تأملی عمیقتر درباره مفاهیم بنیادین فرهنگ و جامعه ایرانی دعوت کند.
نویسنده در این کتاب، ابتدا به واکاوی مفهومی روشنفکری میپردازد و آن را نه صرفاً پدیدهای مدرن، بلکه حقیقتی پیوسته با تاریخ بشر میداند که همواره با آگاهیبخشی و حقیقتجویی همراه بوده است.
افروغ روشنفکری را مبتنی بر اصلگرایی، حقیقتگرایی و نقد قدرت تعریف میکند و معتقد است که روشنفکر باید با تکیهبر اصول ثابت انسانی، به افشای شبکههای قدرت و آگاهیبخشی به جامعه بپردازد.
در ادامه، کتاب به بررسی دوگانه سنت و تجدد میپردازد و با تفکیک نگاه فلسفی و اجتماعی به این مفاهیم، نشان میدهد که جمع فلسفی سنت (اصلگرایی و خداگرایی) و مدرنیسم (اصلزدایی و انسانگرایی) ناممکن است، اما در سطح اجتماعی، امکان تعامل و نقد وجود دارد. افروغ با تحلیل ریشههای معرفتی تجدد در عصر روشنگری و نقد عقلانیت خودبنیاد، بر ضرورت تکیهگاه فلسفی برای خردورزی تأکید میکند و نسبت میان سنت، هویت و فرهنگ را در لایههای مختلف جامعه ایرانی بررسی میکند.
کتاب همچنین به نقد جریانهای روشنفکری غربگرا و سنتگریز در ایران میپردازد و با بررسی جایگاه طبقات اجتماعی، نقش روشنفکران را در نمایندگی مطالبات اجتماعی و فرهنگی به چالش میکشد.
افروغ با تأکید بر اهمیت نقد درونگفتمانی و آسیبشناسی سنت، بر این باور است که تنها با اصلگرایی و نگاه فلسفی میتوان به نقد مؤثر و اصلاح جامعه دست یافت. در بخشهایی از کتاب، نسبت جهانیشدن، حقوق فرهنگی و چالشهای هویتی نیز مورد بحث قرار گرفته و نویسنده با رویکردی انتقادی، نسبت به پیامدهای فرهنگی و اجتماعی جهانیشدن هشدار میدهد.
اینک بخشی از کتاب را با هم میخوانیم: «به نظر میرسد مفهوم روشنفکری را اگر مستقل از معانی و دلالتهای منتسب به آن و قطع نظر از رخدادهای تاریخی و سیاسی اجتماعی مربوط به آن واکاوی مفهومی میکردیم و میکوشیدیم تا مبانی نظری، ملزومات و مدلولات منطقی آن را جدا از اتفاقات بیرونی، فهم و درک کنیم، امروزه این مفهوم از جایگاه موجهتر و قابل قبولتری در جامعه و در میان اصحاب اندیشه و عمل برخوردار بود. اگر روشنفکران را طایفهای بدانیم که در تلاشاند تا بر پایه درک عمیق خود از شرایط اجتماعی و سیاسی، بهویژه شبکههای قدرت و به طور خاص نوع القایی و اغوایی آن، اقشار مختلف را آگاه کرده و زمینه را برای رهایی و نجات آنان فراهم نمایند، خواهناخواه؛ این نگاه و تعریف، مبتنی بر پیشفرضهایی است که بدون این پیشفرضها اصل این تعریف و اصل روشنفکری از اساس منتفی خواهد شد. یکی از این پیشفرضها، حقمدار بودن روشنفکران نسبت به انسانها است. اگر روشنفکر قائل به وجه و حقوق ثابت برای انسان نباشد، اصولاً آگاهیبخشی و رهایی چه معنایی خواهد داشت. با نفی حق برای انسان، چرا نام اسارت و اجبار، آزادی و اختیار نباشد؟ چرا نام استبداد، آزادی نباشد و نام ظلم، عدالت؟! با مبنای حقگرایی و درک نیازهای واقعی مرتبط با حقوق انسانی است که بیتوجهی به این نیازها، سرکوب آنها و یا فریب و اغوای تودهها معنا مییابد.»