تمرکز اصلی این پژوهش واکاوی شکاف نظریه و عمل در رویکرد شناختشناسی پوزیتیویسم با مرور بر رویکردهای رقیب و بدیل است.پرسش نظریه و عمل، دامنه و سطوح متفاوتی اعم از هستیشناسی، معرفتشناسی و ارزششناسی یا عملشناسی و اخلاق را دربرمیگیرد و در تفکری منظومهای، ربط بین این ساحتها را نیز شامل میشود.برای فهم دقیق رابطه نظریه و عمل، به منظور نزدیک شدن به ساحت و افقی روشنتر در این زمینه و با هدف عمده نقد پوزیتیویسم، این کتاب به چهار بخش یا دفتر رابطه نظر و عمل از منظر حکمای باستان و اسلامی، نقد دوگانگی نظر و عمل در فلسفه علم پوزیتیویستی، دوگانه نظر و عمل در اندیشه دیلتای و گادامر و رابطه نظریه و عمل در دیدگاه نظریه انتقادی و رئالیسم انتقادی تقسیم شده است.در کل و از منظری میتوان این کتاب را حاوی چهار دفتر مستقل تلقی کرد که وجه مشترک و برجسته آنها نقد شکاف نظریه و عمل در رویکرد پوزیتیویستی و غالباً در قلمرو پدیدههای اجتماعی است.
فهرست این کتاب به شرح زیر است:
سخن پژوهشگاه
مقدمه
سخن پایانی
دفتر اول: رابطه نظر و عمل از منظر حکمای باستان و اسلامی
چیستی نظر و رابطه آن با عمل در یونان باستان
بررسی رابطه نظر و عمل در دیدگاه فارابی
مناسبات نظر و عمل [نظریه و عمل] از منظر ملاصدرا (صدرالدین شیرازی)
تحلیل رابطه میان نظر و عمل با تأکید بر آرای علامه طباطبایی
دفتر دوم: نقد دوگانگی نظر و عمل در فلسفه علم پوزیتیویستی
دفتر سوم: دوگانه عمل و نظر در اندیشه دیلتای و گادامر
دفتر چهارم: رابطه نظریه و عمل در دیدگاه نظریه انتقادی و رئالیسم انتقادی
دیالکتیک نظریه و عمل در اندیشه نسل اول مکتب فرانکفورت
رابطه نظریه و عمل از دیدگاه رئالیسم انتقادی
منابع و مأخذ
نمایه اسمی
نمایه موضوعی
عماد افروغ در مقدمه این اثر در توضیح این پژوهش مینویسد: تمرکز اصلی این پژوهش واکاوی شکاف نظریه و عمل در رویکرد شناخت شناسی پوزیتیویسم با مرور بر رویکردهای رقیب و بیبدیل است. به تبع انتظار میرود که دفاتر دوم تا چهارم این پژوهش بیشترین تناسب را با اهداف این اثر داشته باشند. در دفتر اول کوشیدهایم برای مثال همانند توماس مک کارتی در بررسی دیدگاه هابرماس و برای نگاهی زمینهای به سابقه بحث، سرنخهایی از این چالش با مرور بر آرای برخی اندیشمندان و فیلسوفان عهد باستان و در کار ما فیلسوفان عهد باستان و اسلامی، و احتمالا سرنخهایی برای پاسخهای نوین به دست دهیم.
در دفتر اول حسن عبدی، مهدی رجبی و مهدی سلطانی کوشیدهاند این دفتر را با مرور بر آرای حکمای باستان، فارابی و میراث فکری او بر بوعلی، ملاصدرا و علامه طباطبایی سامان دهند و بستر را برای فهم بهتر آرای اندیشمندان بعدی دفاتر بعدی فراهم کنند.
دفتر دوم این طرح نقد دوگانگی نظر و عمل در فلسفه علم پوزیتیویستی است که سیدمحمدرضا امیری طهرانی به آن پرداخته است. در واقع همان گونه که قبلا اشاره شد از دفتر دوم به بعد است که پرسشهای غالبا معرفت شناختی و مربوط به رابطه نظریه و مشاهده عمده می شود. پرسشهایی که پای مقولات مختلفی ازجمله چیستی واقعیت، جایگاه پیش فرضها و ارزشها در نظریهها و نحلههای معرفت شناختی، تبیین و علیت و مقوله ای به نام فهم، امکان داوری و صدق، بیناذهنیت، جایگاه عمل در داوری و امثال ذلک، به ویژه در قلمرو حیات اجتماعی را به میان می آورد.
دفتر سوم این طرح، دوگانه عمل و نظر در اندیشه دیلتای و گادامر است که میثم واثقی به آن پرداخته است. واثقی در این پژوهش به دنبال آن است تا ضمن نقد رویکرد پوزیتیویستی به علم در مسئله دوگانه انگاری نظریه و عمل، دیدگاه بدیل دیلتای و گادامر را تبیین کند.
دفتر چهارم این طرح به دیدگاه نظریه انتقادی و رئالیسم انتقادی اختصاص دارد که مهدی امامی به رابطه نظر و عمل در اندیشه متقدمین نظریه انتقادی و عماد افروغ به اندیشه متفکر معاصر این نظریه یعنی و هابرماس و رئالیسم انتقادی پرداختهاند.
در این پژوهش تلاش این بوده است که در حد توان مرور نسبتا کاملی بر برخی آرای مطرح در مورد رابطه نظریه و عمل، در قالب چهار دفتر از حکمای باستان تا رئالیسم انتقادی داشته باشیم. شاید توقع به جای خواننده این دفاتر نقد و ارزیابی تطبیقی و تفصیلی دیدگاه های مختلف این طرح، عطف به پرسش اصلی این پژوهش و به صورت مستقل باشد، اما شایان ذکر است که اولا پرسش اصلی تحقیق، نقد پوزیتیویسم، عطف به پرسش رابطه نظریه و عمل در حوزه پدیدههای اجتماعی است که حداقل از دفتر دوم تا چهارم صراحتا به آن پرداخته شده و برای اندیشمندان فضای آکادمیک و دانشگاهی و متخصص در نحله شناخت شناسی پوزیتیویسم و نقدهای وارد بر آن کاملا آشناست. دفتر اول ناظر بر سابقه تاریخی مواجهه با رابطه نظر و عمل است که همان گونه که در بررسی برخی متفکران معاصر نیز مشهود است محل توجه و ارجاع برخی اندیشمندان معاصر و دلمشغولی این مقوله بوده است در کل و از منظری می توان این کتاب را حاوی چهار دفتر مستقل تلقی کرد که وجه مشترک و برجسته آنها توجه به مقوله نظر و عمل با محوریت نقد بر شکاف نظر و عمل پوزیتیویستی و غالبا در قلمرو پدیدههای اجتماعی است.
این نکته همواره باید مورد توجه خواننده گرامی باشد که با متنی روبه روست که قطع نظر از پیوستگیاش درباره پرداختن به مقوله رابطه نظر و عمل تا حدودی و در قلمروهایی از مضمونی اصلی دفاتر چهارگانه پرداختن به رابطه نظر و عمل در دو قلمرو هستی شناسی و معرفت شناسی اجتماعی است. اما در دفتر چهارم و ذیل نظریه رئالیسم انتقادی، پوزیتیویسم در حوزه پدیده های طبیعی نیز به نقد کشیده شده است، لذا تنها به نقد علمگرایی در قلمرو حیات اجتماعی و سیاسی بسنده نشده است، بلکه نگرش پوزیتیویستی به علم به دلیل تقلیل جهان واقع به جهان تجربی و نفی ضرورت نیز مورد ارزیابی انتقادی قرار گرفته است.