دوگانه نظم سیاسی و بینظمی سیاسی هنوز به پایان نرسیده و جامعه نتوانسته به نظمی مطلوب برسد و از پوپولیسم فاصله بگیرد. پوپولیسم یعنی آنجایی که از حضور نخبگان و فعالان سیاسی فاصله میگیریم.
به گزارش خبرگزاری مهر، مراسم رونمایی از کتاب «پوپولیسم» با حضور حجتالاسلام داوود فیرحی، پرویز امینی و عماد افروغ، یکشنبه ۱۶ آذر در کانون اندیشه جوان برگزار شد.
فیرحی، پژوهشگر علوم سیاسی و اندیشه سیاسی، در ابتدای این نشست با اشاره به اینکه پوپولیسم یکی از مفاهیم دانش اجتماعی و سیاسی است، گفت: مفهوم پوپولیسم با مدرنیته پیوند دارد؛ هرچند نمونههای تاریخی پیش از تجدد هم وجود داشته و رگههای پوپولیستی در آن دیده شده است، اما بیشتر پوپولیسم را به دوره مدرنیته مرتبط میدانیم و این یکی از بیماریهای دولتهای دموکراتیک و شبهدموکراتیک است.
وی با بیان اینکه جامعه ایران از سال ۱۹۰۵ میلادی، به اجبار یا اختیار، وارد دنیای مدرن شد، گفت: دولت مدرن صفتهایی دارد که از جمله ویژگیهایش مفهوم قانون است. در دوره مشروطه با نشریهها و رسانههایی مواجهایم که امواج پوپولیستی دارند و از طرف دیگر با دموکراسی انجمنی مواجه هستیم.
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه نخستین ورود ما به دموکراسی از سنخ دموکراسی انجمنی ـ سنخی بوده است، گفت: یکی از معضلات آن دوره که مرحوم نائینی به آن اشاره میکند، انجمنهای غیرصحیح است که نوعی گرایش پوپولیستی در آن وجود دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با اشاره به مناقشه میان سلیمانمیرزا و دیگران در مجلس دوم گفت: سلیمانمیرزا در جستوجوی نهادهای حزبی در داخل مجلس بود و میگفت باید کاری کنیم که مجلس دوم بهصورت اکثریتی و اقلیتی باشد و مسئولیت اداره دولت به عهده اکثریت قرار گیرد. در مقابل نیز عدهای مطرح میکردند که وقتی رأی دادیم، اکثریت معلوم میشود و اصرار داشتند که چرا مجلس را میخواهید اکثریتی و اقلیتی کنید؛ چون مجلس باید یکپارچه باشد.
فیرحی گفت: در این دوره، نگاه به نظم دموکراتیک و گریز از دموکراسی وجود دارد. در مباحثه میان هاشمی رفسنجانی و میرحسین موسوی نیز نکتهای وجود داشت. در سال ۶۸ که میخواستند قانون اساسی را تغییر دهند، این گفتوگو مطرح شد و هاشمی رفسنجانی طرفدار نظام ریاستی و میرحسین موسوی طرفدار نظام پارلمانی بود. میرحسین موسوی بیان میکرد که باید از طریق اکثریت پارلمانی نخستوزیر انتخاب کنیم و هاشمی رفسنجانی میگفت باید از طریق نظام ریاستی رئیسجمهور را انتخاب کنیم. هر دو این افراد بر نبود حزب تأکید داشتند و هر دو نیز در سخنانشان به مفهوم پوپولیسم اشاره کردهاند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر دوگانه نظم سیاسی و گریز از نظم تصریح کرد: نهادینه شدن نظم سیاسی در جامعه ما و گریز از این نهادینه شدن، دوگانهای است که هنوز به پایان نرسیده و جامعه نتوانسته به نظم خوبی برسد و از پوپولیسم فرار کند. امروزه رسانهها هر روز قدرتمندتر میشوند و نهادهای حزبی هنوز کاملاً درگیر سازوکار انتخابات و دولت نشدهاند. بنابراین ما در کمین پوپولیسم هستیم. پوپولیسم یعنی آنجایی که از حضور نخبگان و فعالان سیاسی فاصله میگیریم، به ادبیات عوامانه روی میآوریم و از برنامههای قاعدهمند دولتی دور میشویم.
فیرحی با بیان اینکه محققانی که در این حوزه کار میکنند، تلاش میکنند زمینه پوپولیسم را فراهم نکنند، گفت: یکی از مشکلات پوپولیسم زمانی است که جامعه بهسوی قاعدهمند شدن میرود و استفاده بهینه از بیقاعدگیهای قواعد، منشأ پوپولیسم میشود.
وی در پایان با بیان اینکه دروازه پوپولیسم، نظام انتخاباتی است، گفت: اگر نظام انتخاباتی اصلاح شود، میتوان پوپولیسم را جمعوجور و از گسترش آن جلوگیری کرد. برداشت ما این است که سیستم انتخابات دریچهای به روی حزب و استفاده از رسانه برای این سیستم است. کسانی که توانستهاند سیستم انتخابات را اصلاح کنند، پوپولیسم و رادیکالیسم را مهار کرده و توانستهاند از طریق این مهار، سیستم حزبی را اجرا کنند. بهطور مثال، اندونزی با اصلاح نظام انتخاباتی خود توانست رادیکالیسم را کنترل کرده و رشد اقتصادی پیدا کند.
در بخش دیگری از این نشست، پرویز امینی، تحلیلگر سیاسی، با بیان اینکه در تعریف پوپولیسم باید پیشفرضهای ذهنی خودمان را در نظر بگیریم، گفت: تلقی گسترده از پوپولیسم بهعنوان یک پدیده منفی از پیشفرضهای لیبرالی نشأت میگیرد و در اینجا خمیرمایه این مفهوم گذاشته شده است. در لیبرالیسم، فردیت انسان مهم است و حکومت امری اعتباری و شری ضروری است. در فضای لیبرالی هر چیزی که حالت جمعی و هویت جمعی دارد، محل نقص و خدشه است.
وی در ادامه تصریح کرد: در تفکر لیبرالی با نحلههای فایدهگرایانه مواجه هستید و چیزی جز «من» وجود ندارد و عقل ابزاری مورد توجه است. در این اندیشه، جامعه مدنی سپری در برابر ورود اقتدار دولت است و دولت در این نگاه تنها یک شر ضروری است، در حالی که در اسلام حکومت امر اعتباری نیست و بسیاری از قواعد بدون تشکیل حکومت امکانپذیر نیست.
امینی با بیان اینکه بیشتر تعریفهای مرتبط با پوپولیسم رویکردی فرمگرایانه دارد، گفت: مصادیقی که از پوپولیسم گفته میشود، به دلیل تعریفهای فرمالیستی از آن است. بهطور مثال، شعارهای کلی که به پوپولیسم نسبت داده میشود با این رویکرد ارزیابی میشود. در تعریف فرمالیستی از پوپولیسم چالش جدی ایجاد میشود، چرا که بسیاری از پدیدهها قابل تبیین نیستند و تلقی فرمالیستی از پوپولیسم صحیح نیست.
امینی با توضیح اینکه پوپولیسم را از منظر محتوایی نیز میتوان دید، گفت: نگاه محتوایی به پوپولیسم نیز به دو بخش مردمگرایانه و نخبهگرایانه تقسیم میشود. در رویکرد نخبهگرایانه نوعی بریدگی عاطفی میان نخبگان و مردم احساس میشود و گاهی در تعارض میان خواستههای نخبگان و توده مردم، ارجحیت با خواستههای نخبگان است، اما در تلقی مردمگرایانه، نوعی دادوستد عاطفی با توده مردم وجود دارد و در تعارض میان نخبگان و خواست توده، خواست مردم اصیل تلقی میشود.
افروغ: پوپولیسم به معنای نادیده گرفتن تفاوتها و عقلانیت است
عماد افروغ سخنران دیگر این مراسم با بیان اینکه تصمیمی برای صحبت نداشته اما به دلیل اینکه بحثها در حال پوپولیستی شدن است وارد بحث شده، تصریح کرد: دیدگاههای آقای امینی و فیرحی به هم نزدیک است، اما تفاوتهایی نیز با هم دارد. نخست این سؤال را مطرح کنم که اگر قرار است برخورد شکلی با پوپولیسم نکنیم، برخورد محتوایی یعنی چه؟ یک کلام ما گفتیم که پوپولیسم یعنی برخورد تودهوار و بیشکل با مردم؛ یعنی توجه نکنیم مردم با وجود اینکه وجه انسجامبخشی دارند، وجه تودهوار هم دارند.
وی ادامه داد: اما این را بگویم که توده بیشکل انقلاب نکرد؛ اقشار مختلف در انقلاب اسلامی شکل گرفتند و این پوپولیستی و صرفاً شور و عاطفه نیست. حالا اگر ما به فرایند تفکیک توجه کردیم، یعنی نباید به بنیادهای اساسی مشترک توجه داشته باشیم؟ خیلیها، حتی امام علی(ع)، در نامه به مالک اشتر از اهمیت طبقه سفلی سخن میگویند و خود ایشان نیز شبانه به این طبقات رسیدگی میکردند.
افروغ با تأکید بر اینکه رفتارهای علیوار پوپولیستی و تظاهر نیست و خود امام(ع) در جای دیگر میگوید زحمت کسی را به نام کسی دیگر ننویسید، افزود: بنابراین میتوانیم هم به عدالت اجتماعی و هم به عدالت فردی توجه کنیم. در جایی آقای امینی اشاره کرد که در جهانبینی لیبرال، دولت شر ضروری است؛ خب در گفتههای مارکس هم همینطور است، چرا که او هم نگاه خوبی به دولت ندارد.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: در جای دیگر هم گفته شد که اگر نگاه غیر اصیل به دولت داشته باشیم، راه نجات پیدا کردهایم؛ پس قدرت را نباید اصیل بدانیم، اما در جای دیگر میگویند که ما حکومت را حقیقی میدانیم. چطور اینها با هم جمع میشود؟ چه کسی گفته که در اسلام قدرت حقیقت است؟ ولایت هم اعتباری است، چه رسد به قدرت. حکومت یک وسیله است؛ خود عبارات امام علی(ع) را ببینید که میگوید تشکیل حکومت فینفسه هدف نیست.
افروغ با اشاره به اینکه پوپولیسم به یک معنا بیتوجهی به تفاوتها و عقلانیت در تصمیمگیری و اداره امور است، بیان کرد: اتفاقاً همان لیبرالیسم فردی زمینه را برای پوپولیسم فراهم میکند. پوپولیسم ترجمان جمعگرایی افراطی و اتفاقاً زاده آن است.
وی با بیان اینکه میان پوپولیسم صادقانه و ریاکارانه تفاوتهایی وجود دارد، گفت: کسی واقعاً اینگونه فکر نمیکند که مردم تودهای بیشکل هستند، اما گاهی کسی وانمود میکند که مردمگراست و این پوپولیسم دوم صادقانه نیست، بلکه ریاکارانه است که میتوان پراگماتیسم یا ماکیاولیسم هم به آن گفت. هر جا دیدید که غیری در کار است و آن غیر با نگاههای انتخاباتی بیرون میآید، این پوپولیسم است.
افروغ تأکید کرد: مسئله مردمگرایی و توجه به مردم را پوپولیسم ندانیم؛ اینکه وانمود کنیم، مثلاً دست یک کشاورز را جلوی دوربین بوسیدهایم، پوپولیسم است.
در پایان این مراسم از کتاب «پوپولیسم» رونمایی شد.
این خبر 17 آذر 1393 با شماره خبر 2438330 منتشر شد.
منو
منو